استاد راهنما: حجت الاسلام و المسلمین آقای دکتر ابراهیم نیک صفت
محقق: فائزه مشهدی عبدالله (۱۴۰۴/۱۱/۰۵)
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بررسي نقش ذهن ناهشيار در شكلگيري شخصيت انسان از منظر آموزههاي اسلامي و روانشناسي انجام شده است. ذهن ناهشيار به عنوان بخشي پنهان اما اثرگذار از ساختار رواني انسان، در نظريات روانشناساني، همچون: فرويد، يونگ، آدلر، فرانكل و ديگران، با تبيينهاي متنوعي بيان شده است. در عين حال، متون اسلامي از جمله قرآن كريم، روايات و آثار انديشمندان مسلمان نيز بر وجود لايههاي ناهشيار در نفس انساني و تأثير آن بر گرايشها و رفتارهاي فرد تأكيد دارند. در اين پژوهش، ابتدا چيستي و جايگاه ذهن ناهشيار از منظر روانشناسي و منابع اسلامي تحليل شده و سپس نقاط اشتراك و افتراق اين دو رويكرد بررسي گرديده است. پژوهش حاضر با رويكرد كيفي و به روش مطالعه كتابخانهاي (اسنادي) و تحليل محتواي كيفي انجام شده است. اين روش بهدليل ماهيت نظري و ميانرشتهاي موضوع، يعني بررسي نقش ذهن ناهشيار در شكلگيري شخصيت از منظر روانشناسي و آموزههاي اسلامي، انتخاب شده است. دادهها عمدتاً از طريق بررسي و تحليل متون علمي معتبر در حوزه روانشناسي و منابع اصيل اسلامي، مثل آيات قرآن كريم، احاديث، معتبر، تفاسير و آثار متكلمان و انديشمندان اسلامي گردآوري و با بهرهگيري از روش تحليل محتواي استقرايي، تحليل و طبقهبندي شدهاند. يافتهها نشان ميدهد كه هرچند روانشناسان غالباً ذهن ناهشيار را به حوزه غرايز، سركوبها و تجارب گذشته محدود ميسازد؛ ولي در منابع اسلامي اين مفهوم با فطرت، نفس و گرايشهاي الهي انسان پيوند خورده و نگاهي جامعتر ارائه ميدهد. مقايسه تطبيقي دو ديدگاه نشان داد كه آموزههاي اسلامي ظرفيت ارائه مدلي بومي و كارآمد از ذهن ناهشيار و نقش آن در شخصيت انسان را دارا هستند. اين نتايج ميتواند علاوه بر غناي مباني نظري علوم انساني اسلامي، در حوزههاي كاربردي همچون تعليم و تربيت، مشاوره، رواندرماني اسلامي و ارتقاء سلامت روان، مورد بهرهبرداري قرار گيرد.
کلیدواژه ها: ذهن ناهشيار، شخصيت، فطرت، روانشناسي اسلامي، روانشناسي غربي.